हिलिहाङ दरबार
यो दरबार पाँचथरको अमरपुर, पञ्चमी र नाँगी गाँउ विकास समितिको सिमानामा अवस्थित छ । किराँत कालमा किराँती राजा हिलिहाङले गोर्खाली सेनाहरू संग वीरतापूर्वक लडी सार्वभौमिकताको रक्षा गरेको यो स्थान ऐतिहासिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण मानिन्छ । धार्मिक, सास्कृतिक ऐतिहसिक र पर्यटकीय दृष्टिकोणको महत्व बोकेर वसेको पुर्वाअञ्चलकै नामी हिलिहाङ दरवार जिउदो इतिहास वोकेका तत्कालिन राजा हिलिहाङ योङहाङ र पृथ्वी नारायण शाह वीच १० औ पटक सम्मयुद्ध लडि एकआपसमा नहारी दुवै पक्षले दुरदर्शिता देखाई नेपाल अधिराज्यको खाका कोरेका थिए ।
आजभन्दा करिब ६ सय बर्ष अगाडी निर्मित उक्त दरबारको अहिले भग्नावशेष मात्र बाँकी छ । त्यसताका हिलिहाङले आफ्ना दुश्मनसँग लडाँई गर्न प्रयोग गरेका खुँडा खुकुरी र तोप अहिलेसम्म सुरक्षित छन् । ती हतियारलाई पञ्चमी नागी र थर्पुका लिम्वू जातीले संरक्षण गरेका छन् । नेपाल राज्यको एकिकरण पूर्ब पल्लो किराँत लिम्बुबानका नामले परिचित यो क्षेत्रका लिम्बू जातीको बहादुरीको कदर गर्दै उपहार स्वरुप पृथ्बीनारायण शाहले दिएका निशान पनि यहिं छ। सोही निशान र हात हतियार प्रत्येक वर्ष बडादशैंको नवमीका दिन किराँत मुन्धुम अन्तरगत पुजा गरेर प्रदर्शन गर्ने चलन छ । यो बाहेक राजा हिलिहाङको दरबार निर्माणमा प्रयोग भएका ईंटा हालसम्म पनि छन् ।
पूर्वाञ्चलको पाँचथर जिल्ला अन्तरगत नागी, अमरपुर र विशेषगरी पञ्चमी गरी तीन गा.वि.स.को सिमानामा अवस्थित जिउँदो इतिहासले भरिपूर्ण धर्म, सँस्कृतिक, सभ्यता तथा ऐतिहासिक महत्व वोकेको हिलिहाङ दरवार समुन्द्र सतहवाट करिव १९ सय मिटर उच्चाईमा र करिव १३ सय ( हाल अतिक्रमण) रोपनीको क्षेत्रफल फैलिएको छ। झापा र ताप्लेजुङ सडक खण्ड कालोपत्रे गर्नेकार्य सम्पन्न भएतापनि हिलिहाङ दरवार पुग्ने सडक (करिब ३ किमि) हालसम्म पक्की हुन सकेको छैन भने बर्षायाममा यो सडक पूर्णतया बन्द हुने गरेको छ । हिलिहाङ दरवारसम्म कालोपत्रे सडक वन्न सकेको खण्डमा नेपालको पुर्वी पहाडमा अवस्थित प्रसिद्व पाथीभरा मन्दिर लगायत कंचनजंघा र कुम्भकर्ण हिजाल अवलोकन गर्न जाने पर्यटकहरु हिलिहाङ दरबारको अवलोकन गर्न सक्ने देखिन्छ ।
हिलिहाङ दरवारबाट कञ्चनजंघा र कुम्भकर्ण हिमाल र पाथीभरादेवीको मन्दिर लगायत पाँचथर, ताप्लेजुङ र तेहथुम जिल्लाका थुप्रै स्थानको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ । मेची राजमार्गको फिदिम सडक ताप्लेजुङ हुँदै जाने गाडी चढेर नाँगीको हिलिहाङ चोकमा उत्रेर करिब आधा घण्टाको पैदल यात्रा पछि हिलिहाङ दरबार पुगिन्छ । करिव ६ सय वर्ष अगाडी दरवार निर्माण गर्न तिब्बतबाट ल्याईएका इटा र युद्धमा प्रयोग गरिएका हतियार समेत रहेको यस स्थल पर्यटकीय संगै पुरातात्विक दृष्टिकोणलेपनि महत्वपूर्ण छ ।